Một vài suy nghĩ về việc xây dựng chương trình hoạt động khám phá - trải nghiệm tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa

Ngày nay, những đổi thay về kinh tế - xã hội và sự phát triển của khoa học kỹ thuật khiến đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện, nhu cầu, trình độ thưởng thức văn hóa cũng ngày càng được nâng cao. Đây chính là điều kiện thuận lợi để các Bảo tàng đón thêm những lượt khách đến tham quan, nhưng cũng chính nhu cầu này lại đặt ra một thách thức không nhỏ đối với các Bảo tàng trong đó có Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa. Bởi lẽ, để có thể xóa đi định kiến lâu nay của người dân về bảo tàng: chỉ là nơi dành riêng cho những người nghiên cứu hay những người đến tham quan do “bắt buộc” thì bản thân các Bảo tàng phải có những thay đổi về tư duy và đưa ra được những hướng đi phù hợp với tình hình mới.

Được thành lập từ năm 1983, trải qua 35 năm xây dựng và phát triển, đến nay, Bảo tàng đã có một hệ thống kho cơ sở với hơn 28.000 đơn vị hiện vật (trong đó có nhiều sưu tập hiện vật quý hiếm và 3 Bảo vật Quốc gia) cùng với hệ thống gồm 7 phòng trưng bày trong nhà và phần trưng bày ngoài trời. Hệ thống tài liệu, hiện vật gốc mà Bảo tàng sử dụng trong trưng bày được đánh giá là đa dạng, phong phú về loại hình, thể hiện được cơ bản những bước phát triển về lịch sử, văn hóa của vùng đất xứ Thanh. Với “gia tài” quý giá và đồ sộ như vậy, nhưng làm sao để công chúng biết và tìm đến bảo tàng như một sự ham thích, một nhu cầu bắt nguồn từ nội tại chứ không phải là sự gượng ép hay bắt buộc là trăn trở của nhiều hệ hệ cán bộ bảo tàng.

Những năm gần đây, để đến gần với công chúng, bên cạnh những nỗ lực đa dạng hóa các hoạt động thu hút khách tham quan mà Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa đã thực hiện và mang lại những kết quả bước đầu như: đổi mới nâng cao nội dung hình thức trưng bày; tích cực tuyên truyền trên hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng; chủ động, tích cực phối hợp với các trường học, các cơ sở giáo dục tổ chức cho học sinh tham quan… thì việc xây dựng tốt một chương trình bao gồm các hoạt động trải nghiệm, khám phá bên cạnh chương trình tham quan hướng tới đối tượng thiếu niên, nhi đồng là một trong những hướng đi cần được đầu tư, nghiên cứu.

Có thể hiểu, trải nghiệm là một hệ thống kiến thức và kỹ năng có được trong quá trình giáo dục và đào tạo, nó có thể nhận được bên ngoài các cơ sở giáo dục: thông qua sự giao tiếp với nhau, với người lớn, hay qua những tài liệu tham khảo không được giảng dạy trong nhà trường… Trải nghiệm cũng là một trong những phương pháp đào tạo mà qua đó, người học có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định. Trong khi đó, hoạt động khám phá là nét đặc trưng thể hiện trình độ, năng lực trong việc chiếm lĩnh đối tượng. Con người sử dụng vốn hiểu biết, kinh nghiệm, phương tiện để phát hiện, tìm thấy những cái ẩn dấu, những điều bí mật còn ẩn chứa trong đối tượng và chuyển chúng thành ý thức, năng lực của chính mình (chủ thể hóa khách thể).

Trong quan điểm về Bảo tàng hiện đại, giáo dục trải nghiệm - khám phá tại bảo tàng không chỉ quan tâm tới việc phổ biến, truyền thụ kiến thức mà còn chú trọng đến mục tiêu khuyến khích, hướng dẫn cách học, cách tự học và hỗ trợ các hoạt động văn hóa cộng đồng cho các nhóm du khách. Thông qua các hoạt động trải nghiệm tại bảo tàng, bản thân mỗi người (hoặc nhóm người) tham gia trải nghiệm có cơ hội làm phong phú, đa dạng hơn đời sống tinh thần của họ và có điều kiện để kết nối, hợp tác với những cá nhân (nhóm người) khác cùng giải quyết các vấn đề xuất phát từ nhu cầu của họ. Giáo dục trải nghiệm - khám phá không chỉ trở thành một xu thế được khuyến khích trong trường học mà còn là hoạt động được nhiều bảo tàng hướng tới bao gồm cả các bảo tàng Trung ương và địa phương.

Có thể kể đến những bảo tàng đã thành công trong việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm - khám phá như: Bảo tàng Lịch sử quốc gia với các chương trình: Câu lạc bộ “Em yêu lịch sử”, giờ học lịch sử; không gian Khám phá với những trải nghiệm thú vị cùng thông điệp: “Không ngừng sáng tạo - không ngừng ước mơ”; Bảo tàng Dân tộc học, với nhiều hoạt động trình diễn như: trình diễn nghệ thuật (múa, hát, rối nước…), nghề thủ công truyền thống (dệt, đan, gốm, tranh Đông Hồ) hay ẩm thực vùng miền…; Bảo tàng Hồ Chí Minh với hoạt động trải nghiệm làm dép lốp cao su Bác Hồ và gần đây là chương trình “Bác Hồ ở Việt Bắc” với các hoạt động trải nghiệm như: Vận chuyển quân lương, trình diễn trang phục dân tộc, tổ chức gian hàng ẩm thực đặc trưng vùng Việt Bắc…; Bảo tàng Lịch sử Quân sự với các hoạt động như: giờ học lịch sử tại Bảo tàng, tiếp xúc, giao lưu học sinh, sinh viên với nhân chứng lịch sử, các buổi nói chuyện chuyên đề về các sự kiện lịch sử tiêu biểu, thi tìm hiểu về hiện vật, nhân vật lịch sử được trưng bày tại Bảo tàng…; Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam với phòng khám phá gồm 3 không gian khám phá chính: Góc giới và giới tính, góc hoạt động; góc đọc sách… Ở các địa phương, một số bảo tàng như: Bảo tàng Đồng Tháp, Bảo tàng Đắk Lắk, Bảo tàng Quảng Ninh, Bảo tàng Hải Dương… cũng thành công với chương trình tìm hiểu truyền thống lịch sử, văn hóa tại hệ thống trưng bày kết hợp với các hoạt động như: thi tìm hiểu về lịch sử - văn hóa, trải nghiệm các trò chơi dân gian, các nghề thủ công truyền thống…

Các hoạt động trên đã bước đầu mang lại những hiệu quả nhất định trong công tác giáo dục lịch sử, truyền thống văn hóa cho thế hệ trẻ, lồng ghép nội dung hoạt động với chương trình học tập. Phần lớn các hoạt động đều đã hấp dẫn được công chúng, nhất là đối tượng học sinh, tạo được một không gian, một sân chơi bổ ích giúp các bạn trẻ thích trải nghiệm, thích tìm hiểu lịch sử - văn hóa hơn và thích đến bảo tàng hơn.

Với Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, việc xây dựng một chương trình trải nghiệm khám phá là cần thiết để bắt nhịp với sự phát triển chung của xã hội, để ngày một khẳng định vai trò, vị trí và làm tốt chức năng giáo dục khoa học cũng như trách nhiệm xã hội của một thiết chế văn hóa trước cộng đồng, đồng thời, đa dạng hóa các nội dung và hình thức tuyên truyền thu hút khách tham quan. Tuy nhiên, việc xây dựng kế hoạch để đưa hoạt động trải nghiệm khám phá có hiệu quả cần có sự nhìn nhận, đầu tư đúng đắn. Đối với Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa hiện nay, bước đầu nên tập trung vào một số vấn đề cụ thể như sau:

Thứ nhất, xác định rõ đối tượng hướng tới, mục tiêu cụ thể

Muốn trở thành điểm đến hấp dẫn của khách tham quan, Bảo tàng phải coi trọng đối tượng phục vụ của mình, phải luôn luôn tìm cách vận động và “lôi kéo” công chúng đến tham quan bảo tàng.

Theo đó, khi xây dựng hoạt động trải nghiệm - khám phá, trước tiên Bảo tàng cần phải xác định rõ đối tượng mà mình hướng đến. Đây chính là mấu chốt của vấn đề. Bởi vì, việc xác định đối tượng hướng đến cùng với việc quan tâm, nắm bắt tốt tâm lý, nhu cầu, sở thích... của đối tượng sẽ giúp cho việc xây dựng chương trình hoạt động không mang tính chủ quan mà ngược lại nó sẽ giúp nội dung chương trình đến gần hơn đối tượng cần tiếp cận, phát huy tính chủ động, sáng tạo, sinh động, phù hợp và như vậy, xác xuất để xây dựng thành công chương trình trải nghiệm sẽ lớn hơn rất nhiều.

Bên cạnh đó, cũng cần xác định rõ mục tiêu xây dựng chương trình trải nghiệm - khám phá nhằm mục đích gì? Việc này sẽ giúp cho những người làm nội dung chương trình đưa ra được những hoạt động cụ thể xoay quanh mục tiêu đặt ra. Chương trình nhằm mục đích giúp các em trải nghiệm, học tập và giải trí đồng thời bổ sung những kiến thức, hiểu biết thực tế có liên quan đến nội dung học tập ở nhà trường, giúp các em hiểu hơn về những giá trị lịch sử, văn hóa của ông cha; khám phá những kiến thức về con người, về thế giới tự nhiên sẽ có cách xây dựng khác với chương trình chú trọng đến việc giúp các em rèn luyện kỹ năng logic, kỹ năng tư duy sáng tạo, khả năng quan sát, trí tượng tượng phong phú hay đòi hỏi tính cần cù, cẩn thận, khéo léo, nhanh mắt, nhanh tay, rèn luyện khả năng tư duy độc lập và tinh thần làm việc nhóm.

Tuy vậy, điều quan trọng nhất trong việc xây dựng chương trình trải nghiệm - khám phá tại bảo tàng phải đảm bảo yếu tố cuốn hút, khác biệt, bổ ích và mang tính giáo dục hơn hẳn so với những trò chơi đang có ở những trung tâm thương mại, những khu vui chơi, giải trí hiện đại.

Thứ hai, nguồn nhân lực thực hiện chương trình

Để thực hiện chương trình giáo dục trải nghiệm, khám phá việc lựa chọn nguồn nhân lực tham gia là yếu tố then chốt. Những cán bộ được lựa chọn cần phải có tâm huyết, có hiểu biết về đối tượng hướng tới, có kỹ năng giao tiếp, truyền đạt thông tin… Muốn vậy, ngoài sự nỗ lực của bản thân trong việc tự tìm tòi để mở rộng kiến thức về lý thuyết, phương pháp giáo dục, mạnh dạn trong việc thể hiện những sáng tạo, họ còn cần được đào tạo thông qua việc chia sẻ, liên kết, phối hợp với các đồng nghiệp trong hệ thống các bảo tàng.

Việc tham khảo, học tập trực quan từ những chương trình tương tự được tiến hành ở các Bảo tàng đã từng tổ chức hoạt động trải nghiệm - khám phá là cách học tập nhanh nhất, hiệu quả nhất đối với những người sẽ tiến hành xây dựng nội dung chương trình này tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa.

 Bên cạnh đó, đơn vị cũng cần có cơ chế khuyến khích, động viên phù hợp để những cán bộ này mạnh dạn hơn trong việc thực hiện thử nghiệm chương trình hoạt động mới nói riêng và phát triển tình yêu đối với nghề nghiệp nói chung.

Thứ ba, nguồn kinh phí, cơ sở vật chất, các dịch vụ kèm theo

Cơ sở vật chất, các trang thiết bị đi kèm là yêu cầu không thể thiếu đối với các hoạt động trải nghiệm khám phá. Một chương trình được xây dựng tốt, ý tưởng hay, công phu nhưng cơ sở vật chất không đáp ứng được, phương tiện, trang thiết bị không phù hợp thì cũng coi như chương trình không thành công. Bởi lẽ, các yếu tố đó chính là sự hiện thực hóa của những ý tưởng chương trình.

Có thể, chương trình trải nghiệm, khám phá sẽ được thực hiện dựa trên nguồn kinh phí của bảo tàng, do vậy, việc trang bị cơ sở vật chất và các thiết bị hỗ trợ cần căn cứ vào tình hình thực tế của đơn vị. Tuy nhiên, về lâu dài, đơn vị nên có giải pháp để vận động các tổ chức, cá nhân, các doanh nghiệp, đơn vị kinh tế tài trợ chương trình, có như vậy, việc trang bị cơ sở vật chất, trang thiết bị cho các hoạt động của chương trình sẽ được đảm bảo hơn rất nhiều.

Để chương trình trải nghiệm khám phá được diễn ra thuận lợi bên cạnh việc quan tâm đến lựa chọn địa điểm để có sự phù hợp với hoạt động, có sự riêng biệt nhất định, không gây ảnh hưởng đến hoạt động chung của đơn vị thì Bảo tàng cũng cần quan tâm đến các nhu cầu của những người tham gia các hoạt động trải nghiệm như: nhu cầu thông tin, ăn uống, nghỉ ngơi giữa các hoạt động để thiết kế các khu vực dịch vụ phục vụ cho phù hợp.

Thứ tư, chiến lược quảng bá chương trình

Để chương trình trải nghiệm khám phá của Bảo tàng được nhiều người biết đến thì hoạt động tiếp thị, quảng bá là không thể thiếu. Xây dựng chương trình hoạt động đã khó nhưng để đông đảo công chúng tiếp nhận và hưởng ứng, tham gia còn khó hơn.

Do vậy, Bảo tàng cần có chiến lược tiếp thị phù hợp với mục tiêu và điều kiện thực tế của mình. Có nhiều hình thức tiếp thị quảng bá như marketing thông qua các ấn phẩm (sách giới thiệu trưng bày, catalogue, các tờ rơi…), các hoạt động tiếp thị thông qua báo chí, truyền thông… và những cán bộ, viên chức - những người đang trực tiếp làm việc tại Bảo tàng cũng chính là một kênh hữu ích trong việc đưa thông tin về chương trình đến được với công chúng kịp thời.

Ngoài ra, Bảo tàng phải có những biện pháp cụ thể, thích hợp để phát triển và duy trì mối quan hệ với cộng đồng, trường học, cơ quan văn hóa, các bảo tàng bạn và công chúng nói chung.

Trước những chuyển biến của nền kinh tế thị trường, bằng sự nỗ lực không ngừng của nhiều thế hệ cán bộ và nhân viên, Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa đã kịp thời chuyển mình mạnh mẽ, vượt lên những khó khăn để gặt hái những kết quả đáng khích lệ, chứng tỏ vai trò của mình trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị di sản văn hoá của dân tộc, truyền thụ kiến thức lịch sử, giáo dục truyền thống, khơi gợi niềm tự hào về quê hương đất nước cho đông đảo công chúng.  Nhưng trước những thay đổi về nhu cầu thưởng thức văn hóa ngày càng cao của công chúng, bên cạnh những hoạt động mà bảo tàng đã và đang thực hiện thì việc xây dựng tốt một chương trình bao gồm các hoạt động trải nghiệm và khám phá hướng tới đối tượng thiếu niên, nhi đồng là một trong những hướng đi cần thiết để góp phần đưa bảo tàng đến gần hơn với công chúng. Có nhiều vấn đề được đặt ra, song đối với Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa hiện nay cần quan tâm tới việc xác định rõ đối tượng hướng tới, mục tiêu cụ thể; nguồn nhân lực thực hiện chương trình, nguồn kinh phí, cơ sở vật chất, các dịch vụ kèm theo và chiến lược quảng bá chương trình. Nhưng quan trọng hơn, chương trình trải nghiệm khám phá của bảo tàng phải được xây dựng và thực hiện từ nhiệt huyết, sáng tạo, hi vọng, tin tưởng của những người dành tình cảm lớn lao cho các nhóm công chúng - những người có vai trò quyết định tới sự phát triển của Bảo tàng./.

Ths.Lê Thùy Dung
(PTP Trưng bày - Tuyên truyền)
Tài liệu tham khảo:
- PGS.TS Đặng Văn Bài, Suy nghĩ về hoạt động giáo dục trải nghiệm tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc; Bài đăng trên website quỹ hỗ trợ bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam.
- Ths. Nguyễn Thị Thu Hoan (2017), Phòng khám phá - không gian trải nghiệm mới tại Bảo tàng lịch sử Quốc gia; Bài đăng trên website Bảo tàng lịch sử Quốc gia Việt Nam.
- GS - TS Nguyễn Văn Huy (2004), Đa dạng hóa các hoạt động của bảo tàng hiện đại (từ kinh nghiệm của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam); Tạp chí Di sản văn hóa số 6.
- Thiếu tướng. TS Nguyễn Xuân Năng (2016), Công tác giáo dục trải nghiệm, xã hội hóa hoạt động bảo tàng tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam; Bài đăng trên Website Bảo tàng lịch sử Quân sự.
- TS. Ngô Thị Tuyên (2015), Khái niệm hoạt động trải nghiệm sáng tạo; bài đăng trên Website diễn đàn Công nghệ giáo dục.
- Website của các Bảo tàng: Hồ Chí Minh, Lịch sử Quốc gia, Phụ nữ Việt Nam,  Lịch sử Quân sự, Đắk Lắk,  …
Nguồn: 
Trích: Bảo tàng tỉnh, 2018, "Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa 35 năm thành lập và phát triển (1983-2018)", Nxb Thanh Hóa.